1 
0 અમદાવાદ શહેર એટલે ઈતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને અદ્ભુત સ્થાપત્યનો અદભુત સંગમ.
કર્ણાવતીથી શરૂ કરીને આજના આધુનિક અમદાવાદ સુધીના સમયગાળામાં આ શહેરે અનેક વારસાઓને પોતાના ખોળામાં સાચવી રાખ્યા છે. આ વારસાઓમાં કેટલાક એવા સ્થાપત્યો પણ છે જે આજે પણ વિજ્ઞાન અને આધુનિક ઈજનેરી (Engineering) માટે એક પડકાર અને કોયડો બનીને ઉભા છે. એવું જ એક અદ્ભુત અને રહસ્યમય સ્થાપત્ય એટલે અમદાવાદના કાલુપુર રેલ્વે સ્ટેશન નજીક આવેલા ‘ઝૂલતા મિનારા’ (Jhulta Minar).પથ્થરની ભવ્ય રચના, બારીક કોતરણી અને આકાશને આંબતી ઉંચાઈ ધરાવતા આ મિનારાઓની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે જ્યારે એક મિનારાને હલાવવામાં આવે છે, ત્યારે થોડી જ ક્ષણોમાં બીજો મિનારો પણ મેળે-મેળે ધ્રૂજવા લાગે છે! અને સૌથી વધુ આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે આ બંને મિનારા વચ્ચેનો જોડાણ પુલ કે ગુંબજ ધ્રૂજતો નથી! આખરે આ કઈ વિદ્યા છે? કયું એવું સ્થાપત્ય રહસ્ય છે જેણે આજના આધુનિક સ્થાપત્યકારો અને એન્જિનિયરોને પણ અચંબામાં નાખી દીધા છે? ચાલો, ઈતિહાસના પાના ઉથલાવીને આ રહસ્યને સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.ઈતિહાસના ઝરૂખેથીકાલુપુર સ્ટેશન બહાર સારંગપુર દરવાજા પાસે આવેલી ‘સિદી બશીરની મસ્જિદ’ના આ મિનારાઓ ગણાય છે. કેટલાક ઈતિહાસકારોના મતે આ મસ્જિદનું નિર્માણ સુલતાન અહમદશાહના ગુલામ સિદી બશીરે ઈ.સ. ૧૪૫૨માં કરાવ્યું હતું, જ્યારે કેટલાક લોકો તેને સુલતાન મહમૂદ બેગડાના શાસનકાળના મલિક સારંગ નામના મંત્રી સાથે જોડે છે.મૂળ મસ્જિદનો મોટાભાગનો ભાગ કાલાંતરે અને યુદ્ધો દરમિયાન નષ્ટ થઈ ગયો હતો, પરંતુ આ બે વિશાળ મિનારાઓ આજે પણ પોતાના પૂર્ણ વૈભવ સાથે અડીખમ ઊભા છે. લગભગ ત્રણ માળ જેટલી ઊંચાઈ ધરાવતા આ મિનારાઓમાં અંદરના ભાગે ગોળાકાર સીડીઓ આવેલી છે, જેના દ્વારા ઉપર સુધી પહોંચી શકાય છે.ધ્રૂજારીનું અદભુત રહસ્યઝૂલતા મિનારાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મિનારાના સૌથી ઉપરના માળે જઈને બળપૂર્વક ધક્કો મારે કે મિનારાને હલાવે, ત્યારે આખો મિનારો ઈંચ-બે ઈંચ જેટલો ઝૂલવા (ધ્રૂજવા) લાગે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, થોડી જ ક્ષણોમાં આ કંપન (Vibration) બીજા મિનારા સુધી પહોંચે છે અને બીજો મિનારો પણ એ જ લયમાં ઝૂલવા માંડે છે!વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને ‘રેઝોનન્સ’ (Resonance) અથવા ‘સિમ્પેથેટિક વાઇબ્રેશન’ (Sympathetic Vibration) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ ૫૦૦ વર્ષ પહેલાં, જ્યારે કમ્પ્યુટર, કેલ્ક્યુલેશન કે આધુનિક સાધનો નહોતા, ત્યારે આટલી ચોક્કસાઈથી બે પથ્થરના વિશાળ મિનારાઓ વચ્ચે કંપનનો એવો કયો સેતુ બાંધવામાં આવ્યો હશે? એ જ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે.ઈજનેરોનું માનવું છે કે મિનારાઓના પાયામાં અને પથ્થરોના જોડાણમાં ખાસ પ્રકારના ફ્લેક્સિબલ (લવચીક) મટીરીયલ અથવા તો ખાસ ગાળા (Gaps) રાખવામાં આવ્યા છે. મિનારાઓ વચ્ચે એવી ગુપ્ત રચના છે કે જે ભૂકંપ જેવા આંચકાઓને શોષી શકે. એટલે કે આ મિનારાઓ માત્ર મનોરંજન કે આશ્ચર્ય માટે નહીં, પરંતુ ભૂકંપરોધક (Earthquake resistant) સ્થાપત્ય તરીકે બનાવવામાં આવ્યા હતા!અંગ્રેજોનો નિષ્ફળ પ્રયાસબ્રિટિશ શાસન દરમિયાન અંગ્રેજ એન્જિનિયરો માટે પણ આ ઝૂલતા મિનારા એક મોટો કોયડો બની ગયા હતા. તે સમયે બ્રિટિશ સરકારના વિજ્ઞાનીઓ અને એન્જિનિયરોએ આ રહસ્ય ભેદવા માટે ખૂબ મનોમંથન કર્યું.આ રહસ્ય જાણવા માટે અંગ્રેજોએ રાજપુર ગોમતીપુર પાસે આવેલા આવા જ એક અન્ય ઝૂલતા મિનારાનો એક ભાગ તોડી પાડ્યો હતો! તેમણે મિનારાના પાયા સુધી ખોદકામ કર્યું, પથ્થરોના જોડાણો તપાસ્યા, પરંતુ તેઓ રહસ્ય સમજી શક્યા નહીં. પરિણામે તેમણે મિનારો તોડી નાખ્યો પરંતુ તેની પાછળનું વિજ્ઞાન કે ટેક્નોલોજી ઉકેલી શક્યા નહીં. આજે પણ એ અધૂરો તોડેલો મિનારો અંગ્રેજોની નિષ્ફળતા અને આપણા પ્રાચીન સ્થાપત્યકારોની શ્રેષ્ઠતાની સાક્ષી પૂરે છે.કળા અને સંસ્કૃતિનો અનોખો સમન્વયઝૂલતા મિનારા માત્ર તેના ઝૂલવાના ગુણધર્મ માટે જ નહીં, પણ તેની સ્થાપત્ય કળા માટે પણ અદ્ભુત છે. મિનારાઓ પર થયેલું પથ્થરનું કોતરકામ, ઝરૂખા, થાંભલાઓની ડિઝાઇન અને ઇસ્લામિક તથા હિન્દુ સ્થાપત્ય શૈલીનો સમન્વય (Indo-Islamic Architecture) જોનારને મંત્રમુગ્ધ કરી દે છે. પથ્થરોને એ રીતે જોડવામાં આવ્યા છે કે સદીઓ વીતી ગઈ, અનેક વાવાઝોડા અને ભૂકંપ આવ્યા (જેમાં ૨૦૦૧નો ભયાનક ભૂકંપ પણ સામેલ છે), છતાં આ મિનારાઓને વાળ વાંકો થયો નથી!ઉપસંહારઆજે સુરક્ષાના કારણોસર અને વારસાને નુકસાન ન થાય તે માટે સામાન્ય જનતા માટે મિનારા પર ચઢવા અને તેને હલાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. પરંતુ, જ્યારે પણ કાલુપુર સ્ટેશન પરથી પસાર થઈએ અને આ મિનારાઓ તરફ નજર પડે, ત્યારે મન આપોઆપ આપણા પ્રાચીન કારીગરો, સ્થપતિઓ અને એન્જિનિયરોના કૌશલ્ય આગળ નમી જાય છે.અશ્વિન ગોહિલની કલમે એટલું જ કહેવું પડે કે, અમદાવાદના ઝૂલતા મિનારા એ માત્ર પથ્થરની ઈમારત નથી, પરંતુ પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્ય વિજ્ઞાનનો એક અમર દસ્તાવેજ છે. આ રહસ્ય કદાચ પથ્થરોના ગર્ભમાં જ છુપાયેલું રહેશે, પરંતુ તે આપણી સમૃદ્ધ વિરાસતની યાદ આપણને સદાય અપાવતું રહેશે.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (શિક્ષક લેખક કવિ અને સાહિત્યકાર)